Details van de legers:

• Toestand Belgisch leger ten tijde van augustus 1914
• Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940
• Toestand Duits leger ten tijde van meidagen 40

Gesneuveldenlijsten:

• Algemene geschiedenis van dit vliegveld.
• Overzicht nog aanwezige en gekende structuren
  • Bunker in Nachtegaalslaan 35 de Melsbroek

Korte historische schets van het ontstaan van het vliegveld van Melsbroek.

Het ontstaan van een eerste Brussels vliegveld op Haren-Evere

• De eerste luchthaven voor de Brusselse regio was de luchthaven van Haren-Evere, tijdens WOI aangelegd door de Duitsers. Dit heden verdwenen vliegveld lag zuidwestelijk van het huidige Zaventem, zeer kortbij het huidige hoofdkwartier van de NAVO.
• Na WOI werd de overgebleven infrastructuur overgenomen door de Belgische militaire luchtvaart die er ook civiele luchtvaart toeliet. Evere was het militaire gedeelte, Haren het burgergedeelte.
• Omdat het bestaande vliegveld van Evere-Haren geen of amper nog uitbreidingsmogelijkheden had, begon men in 1938 in de zone Lobos en Lodreef (de Lo-velden) te Steenokkerzeel met het nivelleren van 87 hectare landbouwgrond na een onteigening. Dit is dan meteen het ontstaan van een eerste vliegveld te Steenokkerzeel - Melsbroek - Zaventem. Melsbroek is heden nog altijd de militaire component van de Brusselse luchthaven.

De Brusselse vliegvelden tijdens de 18 daagse veldtocht

• Op 11 Mei 1940 wordt tijdens de 18-daagse veldtocht van het Belgisch Leger korte tijd een tiental verkenningsvliegtuigen van het type Renard 31 verplaatst naar deze locatie.
• Op 13 Mei 1940 zullen deze zich al opnieuw verleggen naar het vliegveld van Grimbergen en daarna naar Hemiksem.
• Op 14 Mei 1940 maakt een Duits vliegtuig een noodlanding op dezelfde terreinen te Melsbroek. De 3 bemanningsleden worden gevangen genomen van Belgische kant. Het vliegtuig zelf blijft op het vliegveld staan.
• Vanaf 17 Mei 1940 bereiken de eerste Duitse verkenners rond 14u30 Melsbroek. De eerste verkenners kwamen met motorfietsen vanuit de richting van Leuven. Hun volledige route werd achterhaald als Leuven, Wambeek, Steenweg op Haacht, Lambrechtsstraat, Gillijnsstraat, Kerkstraat, Steenwagenstraat tot de dreef naar Peutie.

• Hun aankomst zou er kort nadien reeds toe leiden dat de eerder 3 gevangen genomen Duitse bemanningsleden opnieuw in vrijheid worden gesteld net als het vliegtuig dat opnieuw zal worden vrijgegeven.
• 18 Mei 1940. Kort nadien zullen vrij algemeen ook andere Duitse eenheden via deze weg doortrekken vanaf de verlaten KW-linie richting Scheldestelling.
• Op Melsbroek zal hierbij soldaat Fritz Kelkenberg sneuvelen. Exacte omstandigheden hoe dit gebeurde zijn voorlopig onbekend.

• Zeer kort nadat de 18-daagse veldtocht voor België was gestreden en België gecapituleerd had, zouden de Duitsers al snel werk maken van het opnieuw uitbouwen van wat toen als vliegveld te Melsbroek-Steenokkerzeel bestond. Ook het vliegveld van Evere-Haren zal opnieuw in Duitse dienst gaan maar dit wordt hier niet verder besproken.

De Duitse uitbouw van het vliegveld van Melsbroek-Steenokkerzeel na de meidagen 40.

• Amper 10 dagen na de Belgische kapitulatie zullen de Duitsers reeds beginnen met het uitbouwen van het vliegveld tot een volwaardige Duitse Luchtmachtbasis.
• Een meer gedetailleerde beschrijving van het toenmalige vliegveld:
  • Het uiteindelijk vliegveld zou ongeveer 3-hoekig zijn met zijdes van 2744 m x 2423 m x 2195 m.
  • Het vliegveld had 3 grote betonnen landingsbanen van 1664 m, 1646 m en 1591 m.
  • Er was een ruime voorraad aan brandstof, zowel boven- als ondergronds.
  • Munitie werd opgeslagen 3.25 km noordoostelijk van het vliegveld in een bos.
  • Aan de noordkant was een grote betonnen hangar alsook 3 kleinere herstellingshangars.

• Administratieve gebouwen stonden in de noordwestelijke hoek.

• Er waren 3 zware FLAK stellingen waar soms tot 6 stukken geschut opgesteld stonden.
• Daarnaast waren er ook nog 9 lichtere FLAK-opstellingen.

• Het domein was praktisch volledig omgeven met prikkeldraad versperringen.
• Er ontstonden rond het vliegveld ook nog 3 versterkte punten.
• In de directe omgeving wordt in de Nachtegaalslaan een Duitse bunker" opgericht. Allicht was dit 1 van de 3 hierbij gemelde versterkte punten.

• Op 8 Juli 1940 eisen de Duitsers het grote hoofdgebouw van het Ursulinenklooster te Melsbroek op als slaapplaats voor de piloten. Ook het herenhuis op de Gillijnstraat 52 wordt net zoals de feestzaal Casino in de Kerkstraat en de feestzaal Alcazar in de Gillijnsstraat opgeëist als troepenverblijven.
• In de directe buurt werden gelijkaardig nog zalen opgeëist te Perk en Machelen omdat dit de buurten waren waar luchtafweer werd opgesteld. Te Machelen was dit het geval voor de feestzaal Thalia in de Dorpstraat en de feestzaal De Rode Leeuw in de Brounstraat.
• De inrichting van de brouwerij "La Grande Brasserie" te Melsbroek langs de Haachtsesteenweg wordt net zoals in de Eerste Wereldoorlog, opnieuw door de Duitsers geheel ontmanteld en het gebouw doe 5 jaar dienst als Duitse observatiepost voor het vliegveld.
• Vanaf 1944 zouden ze door de geallieerden worden gebruikt als technische ruimte.
• De gebouwen van de familie Philippart worden opgeëist als herstelplaats van kledij en schoeisel.
• Te Melsbroek worden in de Oudstrijderslaan 3 FLAK-torens opgericht.

• Nabij het bos Vogelzang worden gedeeltelijk ondergronds Duitse gebouwen opgericht. Ook hiervan zouden nog lange tijd in een vijver restanten zichtbaar blijven in de vorm van achtergebleen funderingen. Na de oorlog werd de vijver echter een dump van niet zo koosjer afval van de Bioluxfabriek uit Machelen, wat later nog beperkt wat werd aangevuld met grond tot je ongeveer het uitzicht kreeg dat er nu ook is. Een verdoken gifstort dus.
• Hitlerjugend zou in de nabijheid van het vliegveld tewerkgesteld worden voor het graven en aanleggen van afwateringsgrachten tussen de Steenweg op Haacht en het kruispunt van de Hoogstraat en de Thenaertsstraat. Bij werken rond 1990 werden nabij Club House Sabena nog op Duitse schuilplaatsen gestoten (allicht allen verdwenen).
• Bij de uitbouw van het vliegveld zouden ook nog heel wat woningen (te) dicht tegen het vliegveld worden gesloopt. Dit gebeurde alvast op de Lodreef (2 woningen), de Haachtsesteenweg (4 woningen), Steenokkerzeelsebaan (2 woningen), Lostraat (2 woningen) en de Molenbaan (4 woningen).

Het Duitse vliegveld in gebruik door het Italiaanse Corpo Aero Italiano (CAI)

• In September 1940 krijgt het Italiaanse Corpo Aero Italiano (CAI) de opdracht een aantal Belgische vliegvelden te betrekken en van daaruit deel te nemen aan de slag om Engeland. Dit was ook zo op het vliegveld van Maldegem.
• Op 20 September 1940 maakt een piloot van 9 / KG30 met een JU88 een crashlanding op het vliegveld. Kort nadien zal nog een JU88 een gelijkaardige crashlanding maken met voor hen gelukkig minder schade aan het toestel.
• Vanaf Oktober 1940 komen effectief de eerste Italiaanse vliegtuigen te Melsbroek toe. Dit betreft het 13e Stormo Bombardiere terrestre met in totaal 37 vliegtuigen van het type Fiat BR20M.

Italiaanse Fiat BR20M bommenwerper te Melsbroek (Foto: Replica)

• Op 15 November 1940 haalt FLAK luchtafweer een Engelse Blenheim bommenwerper neer.
• Op 29 November 1940 zal bij een nieuw bombardement op Engeland bij de landing een Italiaanse bommenwerper een huizenblok raken op de steenweg van Zaventem naar Diegem. Het toestel zal brandend neerstorten met 6 dode bemanningsleden tot gevolg. Ook zij zullen te Melsbroek worden begraven op 1 December 1940.
• Op 12 December 1940 is er nog een begrafenis van een Italiaan te Melsbroek. Aan welke feiten deze dient gekoppeld te worden is onduidelijk.
• Januari 1941 verlaten de Italianen Melsbroek.

Het Duitse vliegveld opnieuw in handen van de Deutsche Luftwaffe

• In de periode hierna zullen verschillende Duitse eenheden Fliegerhorst Melsbroek gebruiken:
  • Kampfgeschwader 6 - Augustus 1943 tot Augustus 1944.
  • Kampfgeschwader 30 - onbekende periode
  • Kampfgeschwader 76 - Juni 1944 tot Juli 1944 - Door de band waren deze bombardementseenheden uitgerust met Junker 88 en Heinker HE111 bommenwerpers.
  • Aufklârungsgruppe 122 - juli 1940 tot Mei 1941 - een Duitse verkenningseenheid.
  • Lehrgeschwader 1 - Juni 1944 tot Augustus 1944 - Dit waren testeenheden die beschikten over verschillende types van toestellen met de bedoeling nieuwe types vliegtuigen, procedures en technieken uit te testen alvorens deze ruimer te gebruiken of toe te passen.
  • Nachtjagdgeschwader 2 - September 1942 tot Februari 1943 - een eenheid die diende om nachtelijke geallieerde bommenwerpers te proberen onderscheppen en neer te halen.
  • Jachtgeschwader 26 - een eenheid van jachtvliegtuigen.
• Op 23 Januari 1941 leggen de Duitsers bijkomend beslag op de zuidelijke vleugel van het Ursulinenklooster waar ze eerder al het hoofdgebouw inpikten.
• De Duitse commandatur werd gevestigd op het kasteel op de Steenwagenstraat 3 van Baron Snoy.
• Op 22 April 1941 wordt een JU88 van II/KG30 zwaar beschadigd. De wijze waarop is niet echt vermeld.
• Op 16 Mei 1941 wordt nog een opleidingsvliegtuig zwaar beschadigd.
• Rond dezelfde periode zal nog een JU88 zwaar gehavend door geallieerde jagers een noodlanding maken te Melsbroek.
• Op 30 Mei 1941 maakt nog een JU88 een noodlanding te Melsbroek met vrij zware schade aan het toestel tot gevolg.
• Op 5 September 1941 crasht een Focke Wulf 44 Stieglitz. Dit was een tweezit, opleidingstweedekker van het Duitse leger..
• Vanaf 7 September 1941 zijn er 9 JU88 en He111 bommenwerpers op Melsbroek gepositioneerd voor opdrachten. Ze behoren bij de 2e Staffel (eenheid onbekend)
• In 1942 startte de opbouw van een militair complex op het Groenveld (hoek tussen Haachtsesteenweg en Tervuursesteenweg). Het betrof een soort van kazerne voor de Duitse troepen op het vliegveld. Er werden verschillende woningen gesloopt om de bouw te kunnen uitvoeren. Ook aan de overzijde van de straat verschenen nieuwe bijhorende gebouwen alsook een stationsgebouw dat zou gekend worden als "De Rode Bol".
• In Augustus 1942 komt het Nachtjachtgeschwader 2 aan te Melsbroek. Zij opereerden eerder in Noord Afrika. De bijhorende vliegeniers verbleven te Nossegem.
• In 1943 werd van Duitse kant de opdracht gegeven om van een aantal kerken in de directe buurt de torenspits te verwijderen. Dit was het geval voor Steenokkerzeel, Diegem-Lo, Diegen en Machelen.
• Ook te hoge huizen dienden aangepast te worden, wat meestal inhield het minder hoog maken van de zadeldaken. Dit is heden nog altijd zichtbaar bij bepaalde huizen in de Van Frachenlaan te Steenokkerzeel.
• Op 1 Oktober 1943 stort, allicht een JU88 van KG6 dat moeite had om hoogte te maken te Kampenhout neer nabij de huidige Hellebosstraat (toen Koeistraat nr 7). De volledige bemanning komt om in de vlammenzee, net zoals nog 2 Belgische burgers. Een derde burger zal nog overlijden in het hospitaal te Vilvoorde aan zijn verwondingen de dag nadien. Een vierde burger zal met zware littekens ten gevolg van brandwonden het incident overleven.
• Op 5 November 1943 wordt bij een nachtelijk geallieerd bombardement op het vliegveld de woning op de Roekensstraat nr 7 totaal vernield. Een Duitse burger komt hierbij om het leven. Er vallen ook nog 5 andere gewonde burgers.
• Te Peutie was op dit moment al een schijnvliegveld gebouwd waarbij houten vliegtuigen opgesteld werden om de geallieerde bommenwerpers te proberen misleiden om hun bommen alvast foutievelijk daar af te droppen.
• Omdat een Duits vliegveld in de directe nabijheid ook risico's op geallieerde luchtaanvallen inhield, werd van Belgische kant een vrijwilligerskorps opgericht voor de Passieve Luchtbescherming. Er zouden in de komende periode namelijk nog meer luchtaanvallen volgen omdat men van geallieerde kant zoveel mogelijk bevoorradingslijnen wou uitschakelen voorafgaand aan een landing op bezet grondgebied.
• Vanaf 30 December 1943 ontstaat er een 2e munitie-opslag nabij de zuidoostkant van het terrein, omgeven met grote muren, kortbij de spoorlijn.
• Op 24 Februari 1944 worden er nabij de zuidoost- en zuidwestkant van het terrein nog nieuwe vliegtuigboxen opgetrokken.
• Op 23 Maart 1944 wordt het vliegveld aangevallen door Amerikaanse P47 aanvalsvliegtuigen. Op de grond wordt 1 Messcherschmitt vernield en 3 andere zwaar beschadigd.

Een vernielde Messerschmitt op het vliegveld van Melsbroek. Rechts ziet u het beschadigde toestel weghalen van de site (Foto's: Replica)

• Op Paasmaandag 10 April 1944 (zelfde dag dat ook Merelbeke Station heel zwaar werd gebombardeerd) vindt een zwaar bombardement op het vliegveld plaats. Er worden allicht rond de 2000 bommen gedropt. Net zoals te Merelbeke betaalt de burgerbevolking ook iin Melsbroek een zware tol. Er vallen 21 doden, 15 zwaar gewonden en 42 licht gewonden te betreuren. De grootste schade zou te vinden zijn ter hoogte van de Van Asschestraat (toen Hoogstraat) alsook de hoek van Stationslaan en Sellaertstraat waar nu Taverne de Linde te vinden is. Ter hoogte van het toenmalige Café de Linde viel een bom in het luik om het bier te lossen. Hierdoor werd letterlijk gans het café vanuit de kelder opgeblazen waardoor iedeeen die in de kelder school, omkwam. Waar het gebouw stond, bleef enkle een grote krater over.

Nog moeilijk exact te plaatsen schadefoto's die duidelijk de gevolgen tonen van het toch wel zware bombardement op het dorp Melsbroek op Paasmaandag 10 April 1944. (Beide foto's: Boek "Melsbroek" - Jos Lauwers)

• Op 18 April 1944 is er een nieuw bombardement op de luchthaven met enkel materiële schade.
• Op 15 Mei 1944 is er een nieuw bombardement op de luchthaven met enkel materiële schade.

Luchtfoto van de schade van het bombardement van 15-08-1944 op het vliegveld van Melsbroek. (Foto: Collectie Imperial War Museum)

• Op 25 Mei 1944 is er een nieuw bombardement op het vliegveld met enkel materiële schade.
• op 31 Mei 1944 is er een nieuw bombardement op het vliegveld met enkel materiële schade.
• Op 14 Juni 1944 (reeds na D-Day) is er een aanval met 500 brisantgranaten. Er vallen geen doden of gewonden maar er is wel aanzienlijke schade langsheen de Haachtse-, Zaventemse- en Vilvoordsesteenweg. Ook het tramstation deelt in de klappen. Ter plaatse worden alvast ook nog 15 springtuigen gevonden die als blindgangers achterblijven.
• Dezelfde dag zou er ook nog een aanval gebeuren met raketten vanaf een jachtvliegtuig waarbij 4 gewonden zouden vallen.
• Op 5 Juli 1944 is er een nieuwe aanval met bommenwerpers die in totaal 200 bommen afgooien. 7 woonhuizen worden verwoest, de straten zijn op een 10 tal plaatsen onderbroken door kraters en ook de tramlijn wordt onderbroken. Opnieuw blijven op het terrein een 30 tal blindgangers achter waaronder tuigen van 250 kg en 500 kg. Er vallen al bij al maar 1 dode, 12 zwaar gewonden waarvan er nog 1 op 17 augustus zal overlijden aan zijn verwondingen en ook nog eens 20 licht gewonden te betreuren.
• Op 1 Augustus 1944 een nieuwe aanval met 2 jachtbommenwerpers. Er valt enkel stoffelijke schade.
• Op 15 Augustus 1944 een nieuwe zware aanval met ongeveer 1500 kg bommen. Er valt opnieuw enkel heel veel materiële schade.
• Op 17 Augustus 1944 ontploft een tijdbom in de Sellaertstraat nr 4. Er vallen 1 dode vrouw ven 5 bijkomend gewonde burgers.
• Op 3 en 4 September 1944 ontruimen de Duitsers het vliegveld en Melsbroek. Bij dit verlaten worden nog heel wat vernielingen uitgevoerd op zowel het vliegveld als op grondgebied Melsbroek. Op de Zaventemsesteenweg steken ze 3 woningen in brand alsook het kasteel van Baron Snoy. Dit kasteel zou nooit meer heropgebouwd worden.

De Bevrijding - Het vliegveld in Britse handen

• Op 21 September 1944 werd beslist tot het bouwen van houten noodwoningen voor Melsbroekenaren die hun woning alvast (tijdelijk) waren verloren.
• Oktober 1944. Vanaf dan krijgt het Britse RAF 139e Wing Melsbroek toegewezen als uitvalsbasis. Deze eenheid omvatte het 98e, 180e en 320e Squadron. het 98e Squadron omvatte Mitchell bommenwerpers bedoeld om steun te bieden aan op Duitsland doortrekkende geallieerde troepen.

• Op 1 Januari 1945 ondergaat het vliegveld een zware Duitse aanval met Duitse Jachtvliegtuigen. Deze aanval staat gekend als "Operatie Bodenplatte". Deze aanval viseerde niet minder dan 16 geallieerde vliegvelden op grondgebied België, Nederland en Noord Frankrijk. Van Duitse kant werd door piloten achteraf verklaard dat op Melsbroek de aanval volledig bij verrassing moet zijn gekomen. Zo waren blijkbaar de FLAK-torens bij het vliegveld totaal niet bemand en vliegtuigen stonden in groepjes geparkeerd of gewoon in rijen. Op die manier waren ze natuurlijk een ideaal doelwit voor een aanval met jachtvliegtuigen.
• De schade aan bepaalde eenheden was dramatisch hoog:
  • The Recce Wings verloor het aantal vliegtuigen behorende bij 2 volle Squadrons
  • Het 69e Squadron RAF verloor 11 Vickers Wellington vliegtuigen en nog 2 andere geraakten zwaar beschadigd.
  • Het 140e Squadron verloor al zijn Haviland Mosquito's
  • Het 16e Squadron verloor 5 van zijn Spitfires
  • Het 271e Squadron verloor 15 vliegtuigen en 7 vliegtuigen geraakten zwaar beschadigd.
  • De 139e Wing meldde 5 vernielde B25 bommenwerpers en nog eens 5 beschadigde toestellen.
  • Daarnaast gingen ook nog 15 à 20 USAAF bommenwerpers, 4 Austers, 5 Avro's, een Douglas Dakota,... verloren
  • ...
• Buiten bovenstaande waren er nog meldingen van losse verliezen, zonder soms de specifieke eenheden nog te weten tot dewelke de toestellen behoorden. Zo is er nog spraken van 13 Wellington bommenwerpers, 5 Mosquito's, 4 Austers en 5 Avro bommenwerpers.
• Ook de woning op de Van Heylenstraat 22 gaat in de vlammen op.

Links een groep Avro Lancaster bommenwerpers op het vliegveld van Melsbroek. Ook deze vliegtuigen deelden in de klappen bij de zware aanval van 1 Januari 1945. Rechts probeert men nog een van deze vliegtuigen te redden na het bombardement. (Foto's: Collectie Imperial War Museum

• Op 10 Januari 1945 valt een 3e V1 op het vliegveld met enkel materiële schade tot gevolg.
• Op 28 Januari 1945 valt een 4e V1 op het vliegveld met 1 gewonde en materiële schade tot gevolg.
• Op 2 Februari 1945 om 9u30 vertrekt een groep van 6 Mitchell bommenwerpers van het 98e Squadron Melsbroek voor een raid op een oliedepot te Helden Nederland. Op 3000 m hoogte diende echter een van de vliegtuigen de formatie te verlaten wegens motorproblemen. Na het verlaten van de formatie poogde hij nog terug te keren op Melsbroek. Helaas stortte hij echter neer nabij het meer van het huidige Hofstade Bad. Dit terrein was toen ook in gebruik als een Amerikaans legerkamp. Het werd gebruikt als een werkplaats voor het maken van houten barakken. De 4 bemanningsleden alsook nog 1 burger kwamen bij deze crash om het leven. Er staat aan Hofstade bad nog een monument dat herinnert aan deze crash.

12 December 1944. 2 Foto's van eenzelfde herstelling van een B25 Mtchell bommenwerper van het RAF Second Tactical Air Force 180 Squadron. Op de achtergrond een herstellingsloods gecamoufleerd als een rijtje huizen. De crash hierboven beschreven gebeurde met een dergelijke bommenwerper. (Foto links: Replica - Foto rechts: Getty Images)

• Op 19 Maart 1945 is er een Duitse aanval met straalvliegtuigen op het vliegveld. Er vallen 2 burgerdoden. Er zijn ook nog 7 gewonde Britten en 3 burgers.
• De ganse oorlog zou voor Melsbroek volgende balans kennen:
  • 19 burgerdoden
  • 124 huizen totaal vernield
  • 103 huizen zwaar beschadigd
  • 161 huizen licht beschadigd
  • 2 openbare gebouwen (een school en het gemeentehuis) beschadigd

De periode na WOII

• De bevrijders en laatste gebruikers van het vliegveld tijdens de oorlog, zouden meteen ook starten met herstellingen van de beschadigde Duitse infrastructuur. De herstelde structuur werd achteraf opnieuw overgedragen aan de Belgische staat.
• De originele Duitse gebouwen zouden verder gebruikt worden voor de Belgische burgerluchtvaart. Aan de oostzijde van het terrein stond nog 1 loods tegenover het opleidingscentrum voor piloten die ook daarna is bewaard gebleven. Deze ene loods zou heden ten dage ook nog altijd bestaan. Ook deze loods was origineel tijdens de oorlog beschilderd alsof het woningen waren.
• De structuur is rechthoekig met een zadeldak met achteraan een haakse uitbouw voor de hogere staart van het vliegtuig.
• Vanaf 1946 verschoof het zwaartepunt van de Belgische luchtvaart van Haren-Evere naar Melsbroek. Haren zou nog blijven dienen als onderhoudsplaats voor de vliegtuigen.
• Er bleef heel lang een door de Duitsers aangelegde betonnen baan waarover vliegtuigen letterlijk konden taxiën van Melsbroek tot Haren. Dit noemde men de Duitse Avenue. Er bestond nog altijd een klein origineel stukje van nabij de rotonde op de Leonardo Da Vincilaan ter hoogte van de Olmenstraat.
• In 1950 werd een nieuwe luchthaventerminal geopend op Melsbroek. De toegang was toen nog altijd via de huidige Dreef komende van de Haachtsesteenweg.
• In aanloop van de wereldtentoonstelling van Brussel in 1958 werd tussen 1956 en 1958 een nieuw luchthavengebouw aangelegd op grondgebied Zaventem.
• De terreinen op Melsbroek bleven behouden voor de militaire luchtvaart.

De grote in voorgespannen beton opgetrokken Hangar nr 2 te Melsbroek in 1954 (Foto: Replica)

Bronnen gebruikt voor dit artikel:

• Info verkregen via Bart Verstockt (een van de eigenaars van de overbouwde bunker op de Nachtegaalslaan 35)
• Boek "Melsbroek" - Jos Lauwers (1983)
• Tijdschrift Dakota - 15 Wing - News - Nr 14 - "Melsbroek tijdens de Tweede Wereldoorlog" - Hubert Verstraeten (Maart 2001)
• Digitaal document "Luftwaffe Airfields 1935-45 Belgium and Luxembourg" - Henry L. DeZeng IV (2014)
• Website Onroerend Erfgoed "Luchthaven Brussel Nationaal" - https://inventaris.onroerenderfgoed.be/teksten/164328

>> Vervolg: Een unieke bunker op de Nachtegaalslaan 35 te Melsbroek